PRACOWNIA TECHNICZNA - ZESPOŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH NR 1 W TUCHOLI


	Budowa, możliwości pomiarowe oraz obsługa przyrządów pomiarowych
	*Narzędzia pomiarowe i technika pomiarów* Wykonanie wielu części o identycznych wymiarach nie jest możliwe. Wynika to z niedokładności obrabiarek i narzędzi produkcyjnych , drgań obrabiarek , niesztywności przedmiotów obrabianych , ich nagrzewania się podczas obróbki oraz niedostatku umiejętności robotnika wykonującego pracę. Z tego powodu konstruktor projektujący przedmiot określa , w jakich granicach mogą się zawierać rzeczywiste wymiary gotowego wyrobu , czyli jaka jest tolerancja wykonania. Mając to na uwadze robotnik wykonujący prace ręczne i mechaniczne posługuje się przyrządami pomiarowymi , służącymi do wyznaczania wartości wymiarów uzyskanych po obróbce. Przyrządy te działają na różnych zasadach. *Klasyfikacja.* Środki techniczne potrzebne do wykonania zadań pomiarowych można podzielić ogólnie w następujący sposób : - urządzenia pomiarowe , - urządzenia pomiarowe pomocnicze ( przybory pomiarowe ) . Ta druga grupa obejmuje środki techniczne , które bezpośrednio w realizacji pomiaru nie uczestniczą , lecz ułatwiają wykonanie czynności pomiarowych , zwiększając czułość narzędzia pomiarowego , lub służą do utrzymywania właściwych warunków przy pomiarze. Są to więc np. wszelkiego rodzaju uchwyty , pryzmy i stoły , statywy pomiarowe , urządzenia optyczne zwiększające dokładność odczytywania wyników pomiaru , urządzeni zapewniające stałość temperatury czy wilgotności ( klimatyzatory ) , bądź też chroniące aparaturę pomiarową przed wstrząsami itp. Narzędzia pomiarowe dzielą się na : - wzorce - przyrządy pomiarowe *Wzorzec pomiarowy* jest to ciało fizyczne ( np. platyno - irydowy wzorzec metra ) lub właściwość fizyczna ( np. promieniowanie o określonej długości fali ) odtwarzające miarę danej wielkości z określoną dokładnością. Wzorce mogą odtwarzać jedną miarę ( w przypadku długości jeden konkretny wymiar ) bądź też więcej niż jedną miarę ( np. przymiar kreskowy , śruba mikrometryczna ).Nazywa się je wówczas odpowiednio wzorcami jednomiarowymi lub wielomiarowymi. Wzorce jednomiarowe ze względów praktycznych często łączy się w komplety , np. komplet płytek wzorcowych. *Przyrządy pomiarowe* służą do bezpośredniego lub pośredniego wykonywania pomiarów . Odróżniają się od wzorców tym że zawierają pewien mechanizm , przeznaczony do przetwarzania jednej wielkości w drugą , zwiększenia dokładności odczytywania , regulowania wskazań , kompensacji błędów itp. Oparte są na różnych zasadach działania (przyrządy mechaniczne , optyczne , elektryczne ) i mają różny stopień skomplikowania konstrukcyjnego. Ze względu na zakres zastosowania niekiedy określa się przyrządy pomiarowe jako uniwersalne ( np. uniwersalny mikroskop pomiarowy , suwmiarka , mikrometr ) bądź też jako specjalne - o węższym , specyficznym przeznaczeniu ( np. suwmiarka modułowa do kół zębatych , mikrometr do pomiaru grubości blachy , mikroskop do pomiaru małych otworów , kątomierz narzędziowy ). Zależnie od charakteru dostarczanego zbioru wskazań można rozróżnić przyrządy pomiarowe *analogowe* , gdzie wartość wielkości mierzonej odczytuje się na skali przyrządu według położenia wskazówki ( lub podnoszonego wskaźnika umożliwiającego odczyt wskazania ) , bądź też rzadziej jako zmianę długości ( prostolinijnej podziałki skali ). Ostatnio coraz szersze zastosowanie znajdują przyrządy z odczytem *cyfrowym* . Wyniki pomiarów tymi przyrządami , przedstawione w postaci liczb gotowych do zapisu czy przeliczeń tworzą zbiór dyskretny. *2.3.2. Wzorce miary.* Wzorce miary są to narzędzia pomiarowe określające jedną lub kilka wartości wielkości mierzonej. Należą do nich : wzorce kreskowe , wzorce końcowe , wzorce kątów . Podstawowym wzorcem kreskowym jest przymiar (rys. 1.0 ) . Ma on postać pręta lub taśmy , na której znajduje się podziałka . Wartość podziałki elementarnej wynosi zwykle 1 mm , a zakres pomiarowy 0 - 1 m . W przypadku przymiarów wstęgowych zwijanych , stosowanych w warsztatach mechanicznych lub elektrotechnicznych , zakres pomiarowy wynosi 0 - 2 m . rys. 1.0. Przymiar kreskowy. *Wzorcami końcowymi* są narzędzia pomiarowe , w których ograniczenia miary stanowią końcowe powierzchnie. Do tej grupy narzędzi należą m. in. szczelinomierze i płytki wzorcowe . rys. 1.2 Szczelinomierz *Szczelinomierz* ( rys. 1.2 ) to komplet płytek o zróżnicowanych grubościach , służących do sprawdzania szerokości szczelin i luzów między częściami maszyn i urządzeń. Zakresy pomiarowe szczelinomierzy wynoszą zwykle 0,05 - 1,00 mm. *Płytki wzorcowe* (rys. 1.3. ) są wykonane ze stali hartowanej w postaci prostopadłościanów , których dwie ściany przeciwległe są dokładnie szlifowane i następnie docierane. Te dwie płaszczyzny powinny być równoległe względem siebie i ponadto oddalone o ściśle określoną odległość , stanowiącą wymiar nominalny płytki. Gładkość i płaskość powierzchni pomiarowych jest tak wielka , że dwie płytki wzorcowe podczas równoległego przesuwania się po powierzchniach pomiarowych przywierają do siebie . W taki sposób tworzy się wymiar sumie grubości płytek przywartych do siebie w stosie (rys. 1.2.1. ) . Płytki wzorcowe są kompletowane tak , aby można było ułożyć z nich stos o dowolnym wymiarze. W normie PN - 83/M - 53101 podano wymiary nominalne L płytek : * 1,0000 - 1,0010 mm, stopniowane co 0,0005 mm * 0,990 - 10,10 mm , stopniowane co 0,001mm * 0,5 - 10,10 mm , stopniowane co 0,01 mm * 0,5 - 25,0 mm , stopniowane co 0,5 mm * 10 - 100 mm , stopniowane co 10 mm * 25 - 200 mm , stopniowane co 25 mm * 50 - 300 mm , stopniowane co 50 mm * 100 - 1000 , stopniowane co 100 mm rys. 1.3 Płytki wzorcowe W celu dokonania pomiaru przedmiotu składa się płytki w stos o odpowiednim wymiarze. Następnie ustawiony na płaskiej płycie stos porównuje się za pomocą liniału krawędziowego ( rys 1.4) z mierzonym przedmiotem. rys 1.4 Liniał krawędziowy. rys 1.5 Wymiar złożony z kilku płytek. rys 1.6 Pomiar średnicy otworu za pomocą płytek wzorcowych. Jeżeli szczelina światła utworzy się między a powierzchnią stosu , będzie to oznaczało , że stos płytek jest niższy od mierzonego przedmiotu , należy więc jedną z płytek stosu zastąpić większą. Jeżeli natomiast szczelina świetlna powstanie między liniałem a przedmiotem będzie to oznaczało , że stos jest wyższy ; należy więc jedną z płytek stosu zastąpić mniejszą. Do mierzenia otworów za pomocą płytek wzorcowych (rys.1.6.) używa się specjalnego przyrządów (4) zaopatrzonych w szczęki (2) . Szczęki stanowiące wyposażenie kompletu uchwytów różnej długości mają w części pomiarowej kształt połowy walca o średnicy wykonanej z taką samą dokładnością jak płytki wzorcowe , gdyż tworzą część stosu pomiarowego . Pomiaru średnicy otworu przedmiotu (1) dokonuje się wymieniając kolejne płytki (3) aż do uzyskania stosu , który umożliwia jeszcze wprowadzenie szczęk do otworu , lecz ma wymiar tak zbliżony do wymiaru średnicy , wymiana jednej płytki na większą , np. o 0,01 mm , już uniemożliwi wprowadzenie stosu pomiarowego do mierzonego otworu. W celu zestawienia stosu płytek na żądany wymiar należy wybrać z kompletu najcieńszą płytkę , której wymiar odpowiada końcowej cyfrze żądanego wymiaru , po czym składa się z nią taką płytkę , która łącznie z pierwszą umożliwia uzyskanie dwóch końcowych cyfr składanego wymiaru . Postępując dalej w taki sposób przy wyborze kolejnych płytek , dobiera się trzy i następnie wszystkie dalsze cyfry składanego wymiaru. *Wzorce kątów* to : kątowniki 90 , wzorce kątów często stosowanych oraz płytki kątowe, zależnie od kształtu powierzchni tworzących kąt prosty rozróżniamy kątowniki powierzchniowe krawędziowe ( rys. 1.7.a) i walcowe ( rys. 1.7.b) .Wzorce często stosowane w praktyce warsztatowej przedstawiono na rys. 1.7a i b oraz 1.8.a i b. Są one przydatne przy sprawdzaniu kątów niektórych narzędzi skrawających. a) b) a) b) rys. 1.7 Kątowniki. rys. 1.8. Wzorce kątów. Płytki kątowe odwzorowują wzorce wartości wymiarów kątowych . Są to płaskie wieloboki mające powierzchnie pomiarowe nachylone pod określonym kątami . W użyciu są dwie odmiany wzorcowych płytek kątowych : Johanssona (rys . 1.9.a) i Kusznikowa (rys. 1.9.b) . a) b) Sposoby kompletowania wzorcowych płytek kątowych przedstawia poniższy rysunek : a) b) W wielu przypadkach można wykonać pomiar kąta ostrza za pomocą bardzo prostych przyrządów , w których wykorzystano trygonometryczne zależności trójkąta prostokątnego , tj. zależności wartości kątów od stosunku przyprostokątnej do przeciwprostokątnej . Przykładem działającym na tej zasadzie jest *liniał sinusowy ( sinuśnica )* , przedstawiony ma rys. 2.0. Ma on postać płytki (1) , do której po obu stronach są umocowane wałeczki (2) i (3) o jednakowych średnicach , tworzące jakby nóżki przyrządu. Odległość L osi tych wałeczków jest ściśle określona i wynosi zwykle 100 mm , co znacznie upraszcza obliczenie kąta , którego *sin a = h/R* gdzie: h - wysokość stosu płytek L - odległość osi wałeczków sinuśnicy Do pomiaru za pomocą liniału sinusowego niezbędne są płytki wzorcowe (4) , a do wyznaczania kąta - tablice funkcji kątowych. Pomiaru kątów dokonuje się na płaskiej płycie za pomocą płytek wzorcowych oraz jeszcze innych przyrządów pomocniczych , jak np. liniału krawędziowego lub czujnika zegarowego na postumencie. Liniał sinusowy może służyć do pomiaru kątów rozmaicie usytuowanych względem płyty pomiarowej . Na rysunku 2.1.a przedstawiono sposób określania wartości kąta przedmiotu przez ustawienie go na sinuśnicy i wypoziomowanie . W celu wypoziomowania przedmiotu podstawia się pod jeden z wałków sinuśnicy płytki wzorcowe aż do uzyskania poziomu górnej płaszczyzny przedmiotu , co można stwierdzić za pomocą czujnika , który - przesuwany wzdłuż przedmiotu - nie wykaże żadnych odchyleń . rys. 2.0 Liniał sinusowy. Wartość zmierzonego kąta oznaczmy z tablic funkcji kątowych , przyjmując , że wartość sinusa kąta jest równa jednej setnej wysokości stosu płytek ( wyrażonej w mm ) .Na rysunku 2.1.b przedstawiono również sposób wyznaczania wartości kąta przez ustawienie sinuśnicy na pochyłej powierzchni przedmiotu i wypoziomowanie jej w podobny sposób . Stos płytek dobieramy tak długo aż powierzchnia sinuśnicy zajmie położenie poziome , czyli równoległe do płyty pomiarowej , na której dokonuje się pomiaru. rys. 2.1 Sposoby wykorzystania liniału sinusowego do pomiaru kątów : a) b) -- *3. Przyrządy suwmiarkowe.* Przyrządy suwmiarkowe tworzą grupę najbardziej rozpowszechnionych przyrządów pomiarowych - stosowanych bezpośrednio przez pracowników przy wymiarowej kontroli drobnych części maszyn. *Przyrządem suwmiarkowym* nazywa się przyrząd , w którym po prowadnicy zaopatrzonej w podziałkę kreskową przesuwa się suwak , często z urządzeniem zwanym noniuszem , służącym do zwiększania dokładności odczytywania pomiaru. Najbardziej charakterystycznym reprezentantem tej grupy jest *suwmiarka* (rys. 2.2). Składa się ona zawsze z prowadnicy (1) wraz ze szczęką stałą (2) i szczęki przesuwnej (3) wraz z suwakiem (4) .Na prowadnicy umieszczono milimetrową podziałkę kreskową , na suwaku - podziałkę noniusza . Suwak może być unieruchomiony w dowolnym położeniu prowadnicy za pomocą urządzenia zaciskowego (5) wykonanego np. w postaci śruby . Przy dociśnięciu do zetknięcia obu szczęk (2) i (3) zerowa kreska noniusza powinna znaleźć się na przedłużeniu zerowej kreski podziałki milimetrowej prowadnicy. rys. 2.2 Suwmiarka widok ogólny: 1 - prowadnica, 2 - szczęka stała, 3 - szczęka przesuwna, 4 - suwak, 5 - wusuwka, 3a - szczęka dolna, 2a - szczęka dolna stała Jeśli między wewnętrznymi powierzchniami pomiarowymi znajdzie się przedmiot mierzony , to jego wymiar można odczytać według położenia pokrywających się kresek podziałki milimetrowej i noniusza . Przy pomiarze otworów zewnętrznymi , cylindrycznymi , powierzchniami szczęk wprowadzonych w otwór ( do zetknięcia się tych powierzchni z powierzchnią otworu ) , do odczytanej za pomocą noniusza wartości średnicy należy dodać łączną grubość suwmiarki , wynoszącą zazwyczaj 10 mm , aby otrzymać wymiar średnicy otworu. Posługując się elementami uproszczonego schematu suwmiarki można odczytać schematy innych typowych przyrządów suwmiarkowych , do których zalicza się suwmiarki jednostronne i dwustronne ( uniwersalne , z głębokościomierzem ), wysokościomierze i głębokościomierze suwmiarkowe. Należy tu zwrócić uwagę na to , że nawet w tak prostych przyrządach pomiarowych jak suwmiarki , obserwuje się przejawy współczesnych tendencji w kierunku przyspieszania , ułatwiania i podwyższania dokładności wskazań . Przykładem tego są podjęte również przez przemysł krajowy nowe asortymenty przyrządów suwmiarkowych . Charakterystycznym , wspólnym elementem przyrządów suwmiarkowych jest noniusz , umożliwiający zwiększenie dokładności odczytywania wyników pomiaru . Podziałka noniusza współpracuje z podziałką stanowiącą wzorzec miary o działce elementarnej długości a . Podziałka noniusza o całkowitej długości L zawiera określoną liczbę n działek elementarnych o długości działki a" . Długość noniusza ł jest tak dobrana , że stanowi zawsze całkowitą wielokrotność długości działki elementarnej a wzorca miary , spełniając warunek równania : *L= na" = ( yn+1 )a* gdzie : y - jest całkowitą liczbą nieujemną , nazwaną *modułem* *noniusza* rys. 2.3 Noniusz liniowy 0,1. W suwmiarkach zazwyczaj y = 1 , w noniuszach optycznych urządzeń odczytowych przyjmuje się również y = 0 ( noniusz o module zerowym ) Dla noniusza o module zerowym przyjmuje się zazwyczaj n = 10 . Z powyższej zależności wynika , że długość działki noniusza *a" = L/n = ya ( ) a/n* dla y = 1 długość działki elementarnej noniusza różni się od długości działki elementarnej wzorca o : *i = a / n* Wartość działki elementarnej noniusza i stanowi jego cechę znamionową .Gdy mówimy np. "noniusz 0,02 mm " znaczy to , że działka elementarna tego noniusza ma wartość i = 0,02 mm i zarazem, że niedokładność odczytania za pomocą tego noniusza wynosi i = ( ) 0,02 mm. W noniuszach przyrządów suwmiarkowych wartość L, n , i , zazwyczaj wynoszą : - dla prostoliniowych noniuszy metrycznych : L = 9 mm n = 10 i = 0,1 mm L = 19 mm n = 20 i = 0,05 mm L = 49 mm n = 50 i = 0,02 mm - dla prostoliniowych noniuszy calowych : L = 7 /16 cala n = 8 i = 1 /28 cala L = 11 / 16 cala n = 12 i = 1 / 192 cala Przy jednakowej liczbie x działek noniusza i wzorca różnica długości wyniesie xi . Przy odczytywaniu miary mierzonego wymiaru długości liczbę pełnych milimetrów odczytuje na podziałce milimetrowej , umieszczonej na prowadnicy suwmiarki , według kresek tej podziałki poprzedzającej kreskę zerową noniusza . Pozostały ułamek milimetra określa iloczyn xi , gdzie x - liczba działek noniusza , wskazanych przez tę kreskę , która pokrywa się z dowolną kreską podziałki milimetrowej na prowadnicy suwmiarki. W uniwersalnym mechanicznym kątomierzu suwmiarkowym mierzony kąt a odczytuje się za pomocą noniusza kątowego . Podziałka główna znajduje się na tarczy (1) z podziałką (współpracującej z ramieniem ruchomym (4) ), natomiast podziałka noniusza związana jest z ramieniem stały (30 . Długość podziałki noniusza określa wzór : *L = p ( yn -1 ) (aR / 180 )* gdzie : a - wartość działki elementarnej podziałki kątowej kątomierza w stopniach , R - promień łuku koła, na którym to spoczywają wewnętrzne końce kresek podziałki w mm W kątomierzach tego typu jest zalecany noniusz o module y = 2 i wartości działki elementarnej 5' , w którym 23 działki podziałki kątowej , każda o wartości a = 1 stopień podzielono na 12 działek elementarnych noniusza ( po 12 w lewo i prawo od środkowej kreski noniusza. rys. 2.4 Noniusz kątowy. Sposób odczytywania wskazań kątomierza jest identyczny z wcześniej opisanym odczytywaniem wskazań suwmiarki , niedokładność odczytywania wskazań wynosi 5. Odczytywania minut według liczby działek noniusza należy dokonać z tej strony podziałki noniusza , której oznaczenia liczbowe rosną zgodnie ze wzrostem podziałki kątowej na okręgu stałego ramienia kątomierza . Uniwersalny kątomierz zwany optycznym ma wziernik z noniuszem zerowym ( stosowany również w okularach mikroskopów pomiarowych ). Noniusze zerowe do podziałek kątowych mają zwykle liczbę działek elementarnych n = 6 ( np. uniwersalnego kątomierza optycznego ) , lub n = 60 przy wartości działki elementarnej noniusza odpowiednio 10' lub 1' . Długość noniusza jest równa długości działki elementarnej wzorca . *Mikrometr* (rys. 2.5) jest zbudowany w następujący sposób :w kabłąku 1 z jednej strony jest zamocowane kowadełko 3 , a z drugiej tulejka 4 , zakończona nakrętką współpracującą z gwintem wrzeciona 2 . Do zgrubnego przesuwania wrzeciona służy bębenek 5 , a do dokładnego - sprzęgiełko 6 . Zacisk 7 służy do unieruchomiania wrzeciona w określonym położeniu . Tuleja 4 w części gwintowanej jest przecięta i ponadto zaopatrzona w wewnętrzny gwint stożkowy , na który jest nakręcona nakrętka 8 . W miarę nakręcania tej nakrętki na gwint stożkowy następuje ściskanie gwintu wewnętrznego , a tym samym kasowanie luzów , które mogą powstać wskutek długotrwałej pracy przyrządu. rys. 2.5 Mikrometr. Śruba wrzeciona ma zwykle skok wynoszący 0,5 mm , wobec tego jeden obrót śruby przesuwa kowadełko wrzeciona o 0,5 mm . Na tuleje mikrometru nacięta jest podziałka w odstępach co 0,5 mm . Bębenek powodujący przesuwanie się wrzeciona jest podzielony na swym obwodzie na 50 części . Zatem obrócenie bębenka o 1 / 50 część obrotu przesuwa kowadełko wrzeciona o 1 / 100 część mm , czyli 10 mm . Wartość zmierzonego wymiaru określa się najpierw odczytując na podziałce tulei liczbę pełnych milimetrów i połówek milimetrów odsłoniętych przez brzeg bębenka ; następnie odczytuje się setne części milimetra na podziałce bębenka . Wskaźnikiem dla podziału bębenka jest linia podziałki na tulei mikrometru. Kilka przykładów położenia bębenka przedstawia poniższy rysunek (rys. 2.6) Na rysunku a jest ustawiony wymiar 10 mm. Krawędź bębenka znajduje się tutaj na dziesiątej kresce tulei. Na rysunku b jest ustawiony wymiar 14,28 mm. Rysunek c przedstawia ustawienie podziałki na wymiar 21,5 mm ,a na podziałce bębenka - 0,14 mm, gdyż oś skali milimetrów wskazuje na czternastą kreskę bębenka. RAzem wyniesie to: 21,15 + 0,14 = 21,64 mm. rys. 2.6. Wskazania mikrometru Do pomiarów gwintów używa się mikrometrów wyposażonych w wymienne kowadełka . Poniższy rysunek przedstawi taki mikrometr , który jest wyposażony w trzy komplety kowadełek wymiennych . rys. 2.7 Mikrometr do pomiaru gwintów. Do pomiaru średnic niewielkich otworów służy mikrometr przedstawiony na poniższym rysunku 2.8 . Ma on dwustronne szczęki pomiarowe . Grubość tych szczęk jest różna , dzięki czemu można rozszerzyć zakres pomiarowy przyrządu . Jeżeli suma grubości szczęk po stronie A wynosi np. 10 mm , a po stronie B - 20 mm, to takim przyrządem można mierzyć otwory o średnicy 10 - 35 mm po stronie A 20 - 45 mm po stronie B ( przy założeniu , że zakres pomiarowy samego mikrometru wynosi 0 - 25 mm ) . rys. 2.8. Mikrometr do mierzenia otworów. Większe otwory mierzy się za pomocą tzw. *średnicówek mikrometrycznych* ( rys.2.9) . Zasada pomiaru jest taka sama jak innych mikrometrycznych przyrządów pomiarowych . Średnicówka jest zwykle wyposażona w komplet przedłużaczy , umożliwiających pomiar otworów o szerokim zakresie . Przedłużacze w postaci prętów odpowiedniej długości wkręca się zamiast jednej z końcówek pomiarowych 1 lub 2 . Oprócz przedłużaczy w skład wyposażenia średnicówek wchodzi pierścień nastawczy o znanej średnicy , który umożliwia sprawdzenie prawidłowości wskazań przyrządu . Dzięki zastosowaniu przedłużaczy można wykorzystać jedną średnicówkę mikrometryczną do pomiaru odległości między powierzchniami wewnętrznymi w zakresie od 50 do 900 mm . rys. 2.9 Średnicówka mikrometryczna. Do pomiaru głębokości otworów służy *głębokościomierz mikrometryczny* ( rys . 3.0) Stopa głębokościomierza 1 jest połączona z tuleją mikrometryczną 2 , na której znajduje się gwint prowadzący wrzeciono 3 .Podobnie jak w mikrometrze zwykłym , do wysuwania wrzeciona służą bębenek 4 oraz sprzęgło 5 . Pomiaru dokonuje się po ustawieniu stopy głębokościomierza na krawędzi otworu . Podczas pomiaru należy dociskać stopę przyrządu do krawędzi otworu , tak silnie , żeby uniesienie jej nad wykręcane wrzeciono nie było możliwe w chwili , gdy oprze się ono o dno otworu. W ostatniej fazie wysuwania wrzeciona należy posługiwać się sprzęgiełkiem , aby nacisk pomiarowy wrzeciona na dno otworu był przy każdym pomiarze jednakowy . rys. 3.0 Głębokościomerz mikrometryczny Przyrządy mikrometryczne umożliwiają najczęściej pomiar z dokładnością odczytu do 0,01 mm. W niektórych przypadkach są stosowane noniusze , które umożliwiają zwiększenie dokładności odczytu do 0,001 mm . Noniusz taki jest wykonany na odpowiednio dużej tulei mikrometru . Zasada jego działania jest taka sama jak noniuszy suwmiarek . *Czujniki* to przyrządy pomiarowe , służące najczęściej do określania odchyłek od wymiaru nominalnego . Zakres pomiaru czujników nie przekracza 1 mm , często zamyka się w granicach kilku dziesiątych części milimetra . Wszystki czujniki , niezależnie od rozwiązania konstrukcyjnego , są wyposażone w urządzenia które zamieniają ruch końcówki pomiarowej na ruch wskazówki przyrządu w taki sposób , aby niewielki ruch końcówki pomiarowej powodował znaczne przesunięcie wskazówki . Stosunek przesunięcia końca wskazówki do przesunięcia końcówki pomiarowej nazywa się przełożeniem przyrządu i . W czujnikach przełożenie jest zwykle bardzo duże i wynosi od 100 - 10000 . Zależnie od rodzaju przekładni rozróżnia się czujniki mechaniczne , pneumatyczne , optyczne i elektryczne . Spośród wielu rozwiązań konstrukcyjnych w praktyce warsztatowej stosuje się najczęściej tylko kilka typów tych przyrządów . Są one wygodne w użyciu , zwłaszcza do kontroli dużych partii takich samych przedmiotów . Wśród czujników mechanicznych najprostszy jest *czujnik dźwigniowy* . Rysunek 3.1 wyjaśnia zasadę pracy tego przyrządu . Zależnie od wymiaru mierzonego przedmiotu końcówka pomiarowa 1 działa na dźwignię 2 wspartą na nożu pryzmatycznym . Pod wpływem działania tej końcówki wskazówka 3 przyrządu wychyla się . Jeżeli uprzednio końcówka przyrządu była ustawiona według wzorca o znanym wymiarze w położeniu zerowym , to teraz przy pomiarze przedmiotów o wymiarach większych od wymiaru nominalnego wskazówka przyrządu wychyli się na prawo od punktu zerowego . W przeciwnym przypadku wskazówka wędrująca od lewej od prawej strony podziałki nie osiągnie punktu zerowego . Na takiej zasadzie jest zbudowany czujnik przedstawiony z prawej strony na rys. 3.2. Przesuwny trzpień 1 jest zakończony wymienną końcówką pomiarową 2 . Od góry trzpień 1 jest zakończony ostrzem , które naciska dźwignię 3 napiętą sprężyną 4 . rys. 3.1 Czujnik dźwigniowy. Dźwignia ta , wyposażona z drugiej strony w oporę 6 , wspiera się o oporę 8 za pośrednictwem noża 7 . Na dźwigni jest umocowana wskazówka 5 wskazująca odchylenie wymiaru mierzonego przedmiotu od wymiaru nominalnego , na który czujnik jest ustawiony (położenie 0 ) . Czujnik jest zmontowany na pionowej kolumnie i po niej może byś przesuwany w górę lub w dół . Mierzony przedmiot 10 ustawia się na stoliku pomiarowym tak . aby końcówka pomiarowa 2 wspierała się na powierzchni przedmiotu . Na rysunku wysokość mierzonego przedmiotu odpowiada ściśle wymiarowi , na który czujnik został ustawiony . Zakres pomiarowy tego przyrządu wynosi zaledwie 0,2 mm. rys. 3.2 Zasada działania czujnika dźwigniowego. Szerokie zastosowanie w pomiarach warsztatowych , zwłaszcza przy odbiorze i kontroli maszyn , znalazły *czujniki zegarowe* . Jeden z najczęściej stosowanych czujników zegarowych przedstawiono na rys. 3.3. Wrzeciono przyrządu 1 jest zakończone wymienną końcówką 2 . Środkowa część wrzeciona zaopatrzona jest w zębatkę współpracującą z kołem zębatym 3 , które następnie napędza koła 4,5 i 6 . Na osi koła 5 jest umocowana duża wskazówka 9, wskazująca setne części milimetra , a na osi koła 3 - wskazówka mała , wskazująca całkowite milimetry . Koło 6 służy do kompensacji luzów w zazębieniach . Powrót wrzeciona do położenia wyjściowego zapewnia sprężyna 8 , która za pośrednictwem dźwigni 7 naciska na wrzeciono w kierunku przeciwnym do ruchu spowodowanego naciskiem mierzonego przedmiotu . Wskazówki przesuwne 10 i 11 służą do ustawiania wartości odchyłek górnej i dolnej . rys. 3.3 CZujnik zegarowy a) widok b) przekrój. *Przyrządy do pomiaru kątów .W praktyce warsztatowej do mało dokładnych pomiarów kątów jest stosowany *uniwersalny kątomierz nastawny (rys. 3.4) . Korpus przyrządu składa się z ramienia stałego 1 , uchwytu 2 i tarczy 3 . Na trzpieniu 4 może się obracać część ruchoma , do której jest umocowana podziałka noniusza 5 oraz uchwyt 6 . W uchwycie 6 - po zwolnieniu zacisku - można przesuwać ramię 7 wzdłuż jego osi głównej i ustawić w dowolnym położeniu . Za pomocą kątomierza uniwersalnego można zmierzyć kąty z dokładnością 5' . rys. 3.4 Uniwersalny kątomierz nastawny. Wskazania przyrządu odczytuje się podobnie jak na suwmiarce . Liczbę stopni wskazuje kreska zerowa noniusza , a liczbę minut - jedna z kresek podziałki głównej , pokrywająca się z podziałką noniusza . Sprawdziany . Zastosowanie sprawdzianu nie pozwala na określenie rzeczywistego wymiaru , lecz na stwierdzenie , czy sprawdzany wymiar jest prawidłowy czy nieprawidłowy . W zależności od rodzaju zadania sprawdziany można podzielić na sprawdziany wymiaru i kształtu . Do najczęściej stosowanych sprawdzianów wymiaru zalicza się sprawdziany do otworów , do wałków , do stożków i do gwintów . W tej grupie sprawdzianów można wyodrębnić sprawdziany jednograniczne i dwugraniczne . Sprawdziany jednograniczne odwzorowują jeden z granicznych wymiarów : największy lub najmniejszy . Sprawdziany dwugraniczne odwzorowują oda wymiary graniczne . Niektóre rodzaje powszechnie stosowanych sprawdzianów wymiarów przedstawia poniższy rysunek . Z lewej strony przedstawiono sprawdzian kształtu - wzornik . rys. 3.5 Typowe sprawdziany wymiarów. rys. 3.6 Sprawdzian kształtu. 4. KONSERWACJA NARZĘDZI I PRZYRZĄDÓW POMIAROWYCH .** Narzędzia i przyrządy pomiarowe zarówno w czasie użytkowania jak i magazynowania , powinny znajdować się pod szczególną ochroną . Chronić je trzeba przed uszkodzeniami mechanicznymi i korozyjnym wpływem warunków atmosferycznych . Niewłaściwe i niestaranne obchodzenie się ze sprzętem pomiarowym powoduje jego przedwczesne mechaniczne zużycie lub uszkodzenie . Z tych powodów nie należy w czasie eksploatacji przetrzymywać narzędzi pomiarowych razem z narzędziami obróbkowymi lub w miejscach zanieczyszczonych albo wilgotnych . Należy również nie dopuszczać , by podlegały one wpływom pola magnetycznego lub ulegały nagrzewaniu . Sprzęt pomiarowy należy magazynować w stanie zakonserwowanym . Konserwacja polega na umyci sprzętu benzyną oczyszczoną , bezwodnym alkoholem etylowym , acetonem lub eterem . Przemyte powierzchnie wyciera się do sucha miękką lnianą ścierką i pokrywa równomiernie cienką warstwą bezwodnej i bezkwasowej wazeliny. Przed rozpoczęciem eksploatacji wazelinę należy usunąć środkiem zmywającym.